Như chúng ta đều biết, Hiến pháp và pháp luật đã đưa ra rất nhiều quy định để điều chỉnh hành vi của các chủ thể trong xã hội, trong đó có cả những chế tài xử phạt hành chính, xử lý hình sự.

Tuy nhiên, có thể bạn chưa biết về “hạn sử dụng” của công lý hay còn được coi là “tấm khiên pháp lý” đối với những người có hành vi phạm tội.

Điển hình như quy định tại Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2025):

“Điều 27. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

1. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là thời hạn do Bộ luật này quy định mà khi hết thời hạn đó thì người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

2. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự được quy định như sau:

a) 05 năm đối với tội phạm ít nghiêm trọng;

b) 10 năm đối với tội phạm nghiêm trọng;

c) 15 năm đối với tội phạm rất nghiêm trọng;

d) 20 năm đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.”

Câu hỏi được nhiều người đặt ra là: Đây có phải lỗ hổng pháp luật để “bỏ lọt” tội phạm không? Liệu quy định trên có đảm bảo sự công bằng với nạn nhân khi những kẻ phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, vẫn nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật?

Thực chất, việc quy định thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự của Nhà nước xuất phát từ nhiều nguyên nhân:

Thứ nhất, không phải tội ác nào cũng được phép áp dụng thời hiệu không truy cứu trách nhiệm hình sự

Những tội phạm hết sức nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh, chủ quyền quốc gia; hoạt động vận hành của bộ máy nhà nước và ảnh hưởng tới quan hệ quốc tế giữa Việt Nam và các nước trên thế giới không được áp dụng thời hiệu nêu trên dù thời điểm phạm tội đã diễn ra quá 20 năm.

Điều 28 Bộ luật Hình sự quy định như sau:

“Điều 28. Không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

Không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 27 của Bộ luật này đối với các tội phạm sau đây:

1. Các tội xâm phạm an ninh quốc gia quy định tại Chương XIII của Bộ luật này;

2. Các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh quy định tại Chương XXVI của Bộ luật này

3. Tội tham ô tài sản thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 353 của Bộ luật này; tội nhận hối lộ thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 354 của Bộ luật này.”

Thứ hai, xuất phát từ tính nhân văn của pháp luật

Mục đích cuối cùng của pháp luật là giáo dục, không phải trừng phạt. Do đó, khi người phạm tội không tái phạm, sống lương thiện, cống hiến cho xã hội và mức độ nguy hiểm trong hành vi của người này đã giảm dần thì việc trừng phạt họ là không còn cần thiết. Nhà nước đang tạo cơ hội để họ sửa sai và được làm lại từ đầu.

Thứ ba, sự phai mờ, thất lạc chứng cứ có giá trị chứng minh trong vụ án

Trong rất nhiều vụ án, yếu tố quyết định để định tội danh một người không chỉ liên quan tới vật chứng hiện hữu mà còn liên quan tới yếu tố khác có thể thay đổi theo thời gian, chẳng hạn như: lời khai của người làm chứng hoặc đồng phạm? dữ liệu điện tử lưu trữ trong thiết bị, phương tiện điện tử?… Do đó, việc đào bới lại một vụ án từ thời điểm quá lâu về trước sẽ gây nhiều khó khăn, thiếu khả thi cho lực lượng cảnh sát điều tra trong việc làm sáng tỏ vụ án.

Thứ tư, cần thiết tối ưu hoá nguồn lực quốc gia

Trong xã hội luôn phát sinh không ngừng rất nhiều vụ việc nên Nhà nước cần ưu tiên giải quyết các vấn đề nhức nhối ở thời điểm hiện tại và có dấu hiệu xảy ra trong tương lai. Vì vậy, để điều tra về các vụ án xảy ra từ thời điểm rất lâu về trước sẽ gây khó khăn trong việc điều động, phân bổ lực lượng và nguồn lực liên quan. Đồng thời, việc đặt ra thời hiệu cũng buộc các cơ quan chức năng phải làm việc khẩn trương, có trách nhiệm, tránh để các vụ án rơi vào tình trạng “ngâm” hồ sơ vô thời hạn, gây lãng phí nguồn lực quốc gia.

Cuối cùng, lưới trời lồng lộng, tuy thưa nhưng khó thoát

Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự nêu trên chỉ được áp dụng đối với trường hợp đã quá thời hạn luật định mà chưa có người tố giác hành vi phạm tội hoặc cơ quan điều tra chưa kết luận được hành vi phạm tội.

Đối với trường hợp người phạm tội cố tình né tránh hoặc đã bị phát lệnh truy nã, đây sẽ là “nút tạm dừng” để “đóng băng” thời hiệu này, bất kể người phạm tội lẩn trốn bao lâu đều sẽ buộc phải chịu trách nhiệm hình sự đúng theo quy định pháp luật:

Khoản 3 Điều 27 Bộ luật Hình sự quy định:

“Nếu trong thời hạn quy định tại khoản 2 Điều này, người phạm tội cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thì thời hiệu tính lại kể từ khi người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ.”

Tóm lại, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự không phải là một đặc ân mù quáng, mà là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sự bao dung của một quốc gia văn minh và tính lý tính của một hệ thống pháp luật chặt chẽ. Nó đảm bảo rằng công lý không chỉ nghiêm minh trong việc trừng trị mà còn phải sáng suốt trong việc tha thứ, hướng tới một xã hội ổn định và nhân văn hơn.

Vì vậy, trong trường hợp bạn bị xâm phạm tới quyền lợi hợp pháp hoặc phát hiện hành vi phạm tội, hãy nhanh chóng trình báo cơ quan nhà nước có thẩm quyền và tố giác tội phạm để các đối tượng trên không thể lẩn trốn. Đừng để công lý ngủ quên, hãy tận dụng tối đa lá chắn pháp lý nhé!

Hãy liên hệ Công ty Luật TNHH Huỳnh Nam để được tư vấn pháp luật chi tiết, cụ thể hơn về các lĩnh vực hình sự, dân sự, hành chính.